Po upadku Trzeciej Rzeszy -
35 lat temu Tomasz Mann, po otrzymaniu obywatelstwa USA, mówił: „Chcieć wzbudzić współczucie, bronić i usprawiedliwiać Niemcy, to dla Niemca z pochodzenia z pewnością nie byłoby dziś stosownym zamysłem. Odgrywać sędziego, z usłużności dla niezamierzonej nienawiści, jaką potrafił wzbudzić jego