Yossarian, bohater "Paragrafu 22", przeżył wojenną machinę absurdu. Po wielu latach nadal jednak nie potrafi znaleźć świata, który działałby rozsądniej. Joseph Heller w "Ostatnim rozdziale, czyli paragrafie 22 bis" powraca do znanych postaci, przenosząc ich doświadczenia do Ameryki końca XX wieku. Zamiast lotów bojowych pojawiają się szpitale, wielki biznes, polityka oraz niepokój związany ze starzeniem się.
Absurd nie kończy się wraz z wojną
Yossarian pozostaje wyczulony na zagrożenia, a jego kolejne kontakty ze służbą zdrowia ujawniają mieszaninę strachu i groteskowego humoru. W powieści pojawia się również Milo Minderbinder, dawny wojskowy przedsiębiorca, który wyrósł na potężnego człowieka interesu. To jeden z najbardziej czytelnych pomysłów Hellera: logika zdobywania korzyści kosztem innych znakomicie odnajduje się także w cywilnej rzeczywistości.
Wśród postaci znajdują się ponadto dawni znajomi Yossariana i nowe figury z pogranicza komedii oraz satyry. Lekarze, wojskowi i politycy próbują wyjaśniać swoje działania oficjalnym językiem, lecz rezultat często okazuje się całkowitym zaprzeczeniem zdrowego rozsądku. Heller nie odtwarza po prostu wojennej scenerii pierwszej książki. Sprawdza, jak tamte mechanizmy mogły zmienić kostium, pozostając równie destrukcyjne.
Śmierć, pamięć i późny humor Hellera
"Ostatni rozdział" jest bardziej refleksyjny niż sugerowałaby sama obietnica powrotu znanych bohaterów. Autor pisze o chorobie, lęku przed końcem życia i próbie zrozumienia XX wieku, który po doświadczeniach wojny nie przestał produkować nowych absurdów. Pojawiają się również literackie odwołania, między innymi do Drezna i Kurta Vonneguta. Zestawienie z "Rzeźnią numer pięć" pozwala zobaczyć, jak inaczej dwaj amerykańscy satyrycy przetwarzali pamięć o wojnie.
Powieść najlepiej czytać po "Paragrafie 22", ponieważ znajomość wcześniejszych losów Yossariana i Mila nadaje ich późniejszym spotkaniom dodatkową wymowę. Nie należy jej traktować jako osobnej edycji pierwotnego utworu. To kontynuacja opublikowana w oryginale w 1994 roku, pod tytułem "Closing Time".
Polskie wydanie Albatrosa z 2002 roku liczy 576 stron i zostało przełożone przez Andrzeja Szulca. Książka łączy satyryczną energię wcześniejszej twórczości Hellera z późniejszym namysłem nad przemijaniem, co może zaskoczyć czytelników oczekujących wyłącznie powtórzenia wojennych gagów.
Dane wydania
- Autor: Joseph Heller
- Kategoria: literatura piękna
- Język: polski
- ISBN: 8373590307
- Data wydania: 2002-09-05
- Liczba stron: 576
- Tłumaczenie: Andrzej Szulc
- Ocena: 5,7
- Wydawnictwo: Albatros
